Tóm tắt nhanh (TL;DR)
- Giá thành sản phẩm gồm ba phần: nguyên vật liệu trực tiếp, nhân công trực tiếp và chi phí sản xuất chung. Chi phí bán hàng và chi phí quản lý doanh nghiệp không nằm trong giá thành.
- Sáu bảng đủ dùng: danh mục vật tư, định mức vật tư cho từng sản phẩm, sổ nhập xuất vật tư, sổ nhân công, sổ chi phí sản xuất chung, và bảng tổng hợp giá thành theo kỳ.
- Ba chỗ dễ sai làm giá thành lệch khỏi thực tế: quên phần người sử dụng lao động đóng bảo hiểm, bỏ sót hao hụt và phế liệu, và phân bổ chi phí chung theo sản lượng thực tế thay vì theo công suất bình thường.
- Excel đủ sức cho xưởng nhỏ với vài nghìn dòng vật tư mỗi tháng và một tới ba nhóm sản phẩm. Dấu hiệu dừng là ba người cùng sửa một file, giá vật tư đổi liên tục mà bảng định mức đứng yên, và mỗi lô ra một giá thành khác nhau không giải thích được.
- Bảng kiểm mười phút mỗi tuần gồm sáu dòng: đối chiếu số lượng xuất thực tế với định mức, kiểm tồn cuối kỳ, rà đơn giá vật tư mới nhất, đếm giờ công chưa ghi, xem lại phần chi phí chung chưa phân bổ, và so giá thành đơn vị với giá bán.
Tính giá thành sản phẩm bằng Excel là gì?
Tính giá thành sản phẩm bằng Excel là dựng một file gồm sáu bảng nối với nhau bằng mã sản phẩm và mã vật tư, để cuối mỗi kỳ trả lời được một câu: làm ra một đơn vị sản phẩm tốn bao nhiêu tiền. Bảng danh mục giữ vật tư và đơn giá. Bảng định mức giữ lượng vật tư cần cho một sản phẩm. Ba bảng sổ ghi chi phí thật phát sinh trong kỳ. Bảng cuối cùng cộng lại và chia cho số lượng hoàn thành.
Cách làm này phù hợp với xưởng hoặc cơ sở sản xuất nhỏ, mỗi tháng vài nghìn dòng vật tư, một tới ba nhóm sản phẩm, một hoặc hai người nhập liệu. Nó không phù hợp với nhà máy có nhiều phân xưởng chạy song song và hàng trăm mã bán thành phẩm, vì lúc đó vấn đề không còn là công thức mà là hàng chục người cùng ghi vào một chỗ.
Điểm cần phân biệt ngay từ đầu: giá thành là chi phí để làm ra sản phẩm, còn giá vốn là giá trị của hàng đã bán ra trong kỳ. Hai con số này khác nhau khi còn hàng tồn kho. Một xưởng làm ra 1.000 sản phẩm nhưng chỉ bán 600 thì giá thành tính trên 1.000, còn giá vốn ghi nhận trên 600. Nhầm hai khái niệm này là nguyên nhân phổ biến khiến báo cáo lãi lỗ sai mà không ai phát hiện.
Ba phần của giá thành, và những gì không được tính vào
Giá thành sản xuất gồm ba phần, theo cách phân loại trong chế độ kế toán hiện hành.
Thứ nhất, chi phí nguyên vật liệu trực tiếp. Đây là vật tư đi vào sản phẩm và nhận diện được cho từng sản phẩm: bột, đường, bao bì, vải, gỗ, nhựa, linh kiện. Chi phí này gồm cả hao hụt bình thường trong quá trình sản xuất.
Thứ hai, chi phí nhân công trực tiếp. Tiền công của người trực tiếp làm ra sản phẩm, tính theo giờ, theo sản phẩm hoặc theo ca. Phần này không chỉ là lương thực nhận. Người sử dụng lao động còn phải đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm tai nạn lao động cho người lao động.
Thứ ba, chi phí sản xuất chung. Những chi phí phục vụ sản xuất nhưng không gắn trực tiếp cho một sản phẩm: khấu hao máy, tiền điện xưởng, lương quản đốc, vật tư phụ, sửa chữa nhỏ, thuê mặt bằng xưởng.
Ba phần trên hợp thành giá thành sản xuất. Những khoản sau không được tính vào giá thành: chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp, chi phí phát sinh trên mức bình thường, và chi phí bảo quản hàng tồn kho không cần thiết cho khâu sản xuất tiếp theo. Quy định này nằm trong Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 02 về hàng tồn kho và được giữ nguyên tinh thần trong chế độ kế toán hiện hành.
Vì sao phải tách bạch như vậy? Vì nếu nhét chi phí bán hàng vào giá thành, mỗi lần đổi cách bán bạn lại phải tính lại giá thành, và không bao giờ biết được sản phẩm nào thật sự có lãi ở khâu sản xuất. Còn nếu bỏ chi phí chung ra ngoài, giá thành sẽ thấp hơn thực tế và bạn bán với giá tưởng có lãi nhưng thực ra không.
Một lưu ý về quy định hiện hành: từ ngày 01/01/2026, chế độ kế toán doanh nghiệp áp dụng theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, thay cho Thông tư 200/2014/TT-BTC trước đây (Nguồn: Bộ Tài chính). Theo đó, tài khoản 154 vẫn là chi phí sản xuất, kinh doanh dở dang; tài khoản 155 đổi tên từ "Thành phẩm" thành "Sản phẩm"; các tài khoản 621, 622, 627 và 632 giữ nguyên tên gọi. Hai tài khoản 611 và 631 bị bỏ khỏi hệ thống. Nếu bạn đang làm theo mẫu cũ, phần lớn cách tính không đổi, nhưng tên tài khoản trên báo cáo cần cập nhật.
Sáu bảng lõi của file tính giá thành
Sáu bảng dưới đây đặt trên sáu sheet riêng, tên sheet không dấu, không khoảng trắng: DanhMuc, DinhMuc, NhapXuat, NhanCong, ChiPhiChung, GiaThanh. Đặt tên không dấu để công thức không phải bọc nháy và để người mới mở file không gõ sai.
Nguyên tắc chung cho cả sáu bảng: dòng đầu là tiêu đề, không gộp ô, không chèn dòng trống giữa dữ liệu, và mọi bảng đều có một cột mã để nối với bảng khác. Một file mà dữ liệu bị ngắt bởi dòng trống thì công thức dạng cả cột sẽ đếm thiếu phần phía dưới, và lỗi này rất khó thấy vì số vẫn ra.
Bảng 1 — Danh mục vật tư
Đây là bảng gốc. Mọi bảng khác tra về đây để lấy tên, đơn vị tính và đơn giá tham chiếu.
📊 Bảng: Các cột của sheet DanhMuc (danh mục vật tư)
| Cột | Kiểu dữ liệu | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ma_VT | Chữ, không dấu | BOT-MI-01 | Khoá chính, đặt một lần, không đổi |
| Ten_VT | Chữ | Bột mì số 11 | Tên đủ để người mới đọc hiểu |
| Don_vi | Chữ | kg | Đơn vị tính gốc, không đổi giữa chừng |
| Nhom | Chữ | Nguyên liệu chính | Không quá sáu giá trị |
| Gia_mua_gan_nhat | Số | 14500 | Đơn giá của lần nhập gần nhất |
| Ngay_gia | Ngày | 12/10/2026 | Ngày của đơn giá đó |
| Nha_cung_cap | Chữ | (tên nhà cung cấp) | Để biết hỏi ai khi giá đổi |
| Ghi_chu | Chữ | Đổi bao bì từ tháng 9 | Chỗ ghi các thay đổi |
Cột Gia_mua_gan_nhat chỉ để tham chiếu, không dùng để tính giá thành. Giá thành phải tính theo đơn giá thực tế của lô đã xuất, ghi trong bảng 3. Đây là chỗ nhiều file bị lẫn: dùng giá mới nhất cho mọi kỳ khiến giá thành các tháng cũ bị tính lại và không ai đối chiếu được với sổ sách đã chốt.
Bảng 2 — Định mức vật tư cho một sản phẩm
Bảng này trả lời câu: làm một đơn vị sản phẩm cần bao nhiêu vật tư. Một sản phẩm có nhiều dòng, mỗi dòng là một loại vật tư.
📊 Bảng: Các cột của sheet DinhMuc (định mức vật tư cho một sản phẩm)
| Cột | Kiểu dữ liệu | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ma_SP | Chữ, không dấu | BANH-TRUNG-THU | Khoá ngoài, trỏ về bảng 6 |
| Phien_ban | Chữ | V2-2026 | Đổi công thức thì lên phiên bản mới |
| Ma_VT | Chữ | BOT-MI-01 | Khoá ngoài, trỏ về bảng 1 |
| So_luong_dinh_muc | Số | 0,35 | Lượng cần cho một đơn vị sản phẩm |
| Ty_le_hao_hut | Số, phần trăm | 3% | Hao hụt bình thường của vật tư đó |
| Don_gia_chuan | Số | 14500 | Giá dùng để lập kế hoạch, không phải giá chốt |
Cột Phien_ban là cột dễ bị bỏ nhất và cũng gây rối nhất. Khi đổi nhà cung cấp hoặc đổi công thức, bạn không sửa dòng cũ, bạn thêm phiên bản mới và ghi ngày hiệu lực. Nhờ vậy, khi đối chiếu lô sản xuất tháng 9 với định mức tháng 9, bạn vẫn tra được con số đúng. Nếu sửa đè lên dòng cũ, mọi so sánh về trước đều mất nghĩa.
Bảng 3 — Sổ nhập xuất vật tư
Đây là bảng lớn nhất và cũng là bảng quyết định độ đúng của giá thành.
📊 Bảng: Các cột của sheet NhapXuat (sổ nhập xuất vật tư)
| Cột | Kiểu dữ liệu | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| So_phieu | Chữ | PX-1024 | Số phiếu nhập hoặc xuất |
| Ngay | Ngày | 12/10/2026 | Ngày phát sinh |
| Ma_VT | Chữ | BOT-MI-01 | Khoá ngoài |
| Loai | Chữ | Nhap hoặc Xuat | Chỉ dùng hai giá trị |
| So_luong | Số | 250 | Luôn dương, chiều ghi ở cột Loai |
| Don_gia | Số | 14500 | Đơn giá của phiếu đó |
| Thanh_tien | Số, công thức | 3625000 | Bằng So_luong nhân Don_gia |
| Ma_SP | Chữ | BANH-TRUNG-THU | Chỉ điền ở dòng xuất cho sản xuất |
| Lo_san_xuat | Chữ | LO-2026-10-A | Mã lô, để tính giá thành theo lô |
| Ghi_chu | Chữ | Xuất cho ca sáng | Chỗ ghi lý do bất thường |
Hai quy tắc giữ bảng này sạch. Thứ nhất, không bao giờ ghi số âm cho phiếu xuất; chiều nhập xuất do cột Loai quyết định, nhờ vậy cộng tổng là biết ngay tồn. Thứ hai, cột Ma_SP chỉ điền ở dòng xuất kho đưa vào sản xuất. Vật tư mua về rồi xuất trả nhà cung cấp thì để trống cột này, nếu không nó sẽ bị cộng vào chi phí sản xuất của một sản phẩm không liên quan. Cách đối chiếu số tồn này với sổ bán đã bàn kỹ trong bài quản lý kho bằng Excel.
Bảng 4 — Sổ nhân công trực tiếp
📊 Bảng: Các cột của sheet NhanCong (sổ nhân công trực tiếp)
| Cột | Kiểu dữ liệu | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ngay | Ngày | 12/10/2026 | Ngày làm việc |
| Ma_NV | Chữ | NV-03 | Khoá ngoài, trỏ về danh sách nhân viên |
| Ma_SP | Chữ | BANH-TRUNG-THU | Sản phẩm hoặc công đoạn |
| Cong_doan | Chữ | Nướng | Công đoạn, để tách chi phí |
| So_gio | Số | 8 | Số giờ thực tế |
| Don_gia_gio | Số | 35000 | Đơn giá giờ của người đó |
| Thanh_tien | Số, công thức | 280000 | Bằng So_gio nhân Don_gia_gio |
| He_so_bh | Số | 1,215 | Hệ số cộng phần bảo hiểm người sử dụng lao động đóng |
Cột He_so_bh là cột ít file có và là cột làm giá thành đúng. Nếu người lao động làm việc theo hợp đồng thuộc diện đóng bảo hiểm bắt buộc, người sử dụng lao động phải đóng thêm 21,5% trên tiền lương làm căn cứ đóng, gồm 14% vào quỹ hưu trí và tử tuất, 3% vào quỹ ốm đau và thai sản, 0,5% bảo hiểm tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, 1% bảo hiểm thất nghiệp và 3% bảo hiểm y tế (Nguồn: Luật Bảo hiểm xã hội 2024, Điều 34). Người lao động đóng 10,5%, tổng cả hai bên là 32%. Khi tính chi phí nhân công thật, lấy tiền công nhân với 1,215 là ra con số gần đúng cho phần chủ phải trả.
Có một điểm cần nói rõ để tránh hiểu sai: nếu người làm là chủ cơ sở tự làm, không thuộc diện đóng bảo hiểm bắt buộc, thì không cộng hệ số này. Nhưng khi tính giá thành để quyết định giá bán, nhiều chủ vẫn nên cộng một khoản tương đương, vì công của chính mình cũng là chi phí thật. Ghi rõ cách chọn trong một ô chú thích để người sau đọc file không phải đoán.
Bảng 5 — Chi phí sản xuất chung
📊 Bảng: Các cột của sheet ChiPhiChung (chi phí sản xuất chung)
| Cột | Kiểu dữ liệu | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ky | Chữ | 2026-10 | Tháng hoặc kỳ tính giá thành |
| Khoan_muc | Chữ | Khấu hao lò nướng | Tên khoản chi phí |
| Loai_chi | Chữ | Co_dinh hoặc Bien_doi | Quyết định cách phân bổ |
| So_tien | Số | 4200000 | Số tiền của kỳ |
| Tieu_thuc | Chữ | Gio_cong | Cách chia cho từng sản phẩm |
| Ghi_chu | Chữ | Mua thêm một lò | Chỗ ghi thay đổi |
Cột Loai_chi là cột quan trọng nhất của bảng này. Chi phí cố định không đổi theo số lượng sản phẩm: khấu hao, lương quản đốc, thuê xưởng. Chi phí biến đổi thì tăng giảm theo sản lượng: điện, vật tư phụ, bao bì đóng gói. Hai loại này phân bổ khác nhau, và trộn chúng vào một cục là chỗ sinh ra sai số lớn nhất khi sản lượng thay đổi.
Bảng 6 — Tổng hợp giá thành
📊 Bảng: Các cột của sheet GiaThanh (tổng hợp giá thành)
| Cột | Kiểu dữ liệu | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ky | Chữ | 2026-10 | Phải khớp với bảng 5 |
| Ma_SP | Chữ | BANH-TRUNG-THU | Khoá chính của dòng |
| So_luong_hoan_thanh | Số | 1000 | Số đơn vị nhập kho trong kỳ |
| CP_NVL | Số | 42000000 | Cộng từ bảng 3 |
| CP_NhanCong | Số | 12000000 | Cộng từ bảng 4, đã gồm hệ số bảo hiểm |
| CP_Chung | Số | 8000000 | Phần được phân bổ từ bảng 5 |
| Tong_gia_thanh | Số | 62000000 | Tổng ba cột trên |
| Gia_thanh_don_vi | Số | 62000 | Tổng chia số lượng hoàn thành |
| Gia_ban_binh_quan | Số | 85000 | Lấy từ sổ bán |
| Lai_gop_don_vi | Số | 23000 | Giá bán trừ giá thành đơn vị |
| Ty_le_lai_gop | Số, phần trăm | 27% | Lai góp chia giá bán |
Bảng 6 không nhập tay số nào ngoài So_luong_hoan_thanh và Gia_ban_binh_quan. Mọi cột còn lại là công thức trỏ về bốn bảng trước. Nguyên tắc này giữ cho file chỉ có một nguồn số cho mỗi loại chi phí; nếu nhập tay ở hai chỗ, sớm muộn hai chỗ sẽ lệch.
Ba công thức làm được phần lớn việc tính
Không cần nhiều hàm. Ba nhóm công thức dưới đây xử lý gần hết phần tính toán của một xưởng nhỏ.
Nhóm 1, cộng chi phí theo mã sản phẩm. Dùng SUMIFS trên bảng 3 với hai điều kiện: mã sản phẩm bằng mã đang xét và loại phiếu bằng "Xuat". Kết quả là tổng giá trị vật tư đã xuất cho sản phẩm đó trong kỳ. Công thức đọc theo nghĩa: cộng cột Thành tiền, lọc theo cột Ma_SP và cột Loai. Nếu muốn tách theo lô, thêm điều kiện thứ ba là cột Lo_san_xuat.
Nhóm 2, cộng nhân công và nhân hệ số bảo hiểm. Cũng dùng SUMIFS trên bảng 4 theo mã sản phẩm, rồi nhân với hệ số ở cột He_so_bh. Nếu mỗi dòng đã có hệ số riêng, dùng SUMPRODUCT để nhân từng dòng rồi cộng, tránh trường hợp trong cùng một sản phẩm có người thuộc diện đóng bảo hiểm và người không.
Nhóm 3, phân bổ chi phí chung. Với mỗi khoản chi phí chung, lấy số tiền của khoản đó nhân với tỷ lệ của sản phẩm trên tổng tiêu thức. Ví dụ chi phí chung phân bổ theo giờ công: tỷ lệ của một sản phẩm bằng số giờ công của sản phẩm đó chia cho tổng số giờ công của cả kỳ. Công thức này viết một lần trong bảng 6 và dùng lại cho mọi khoản.
Một mẹo nhỏ giúp file dễ kiểm: đặt tên vùng cho từng bảng bằng ba cột đầu và dùng tên đó trong công thức. Khi bảng dài thêm, công thức tự bao trùm dòng mới mà không phải sửa. Nhưng đừng đặt tên vùng cho cả cột, vì mỗi lần mở file Excel phải tính lại toàn bộ và file sẽ chậm dần.
Phân bổ chi phí sản xuất chung: chọn tiêu thức nào
Đây là phần khó nhất và cũng là phần quyết định giá thành có dùng được để ra quyết định hay không.
Theo giờ công phù hợp khi sản phẩm khác nhau chủ yếu ở lượng lao động: may mặc, nội thất, cơ khí. Nhược điểm là xưởng càng tự động hoá thì giờ công càng ít, và chi phí chung bị dồn hết vào một sản phẩm làm tay.
Theo giờ máy phù hợp khi máy là nút thắt: in ấn, gia công cắt, chế biến thực phẩm. Cần đồng hồ đo giờ máy hoặc sổ ghi giờ chạy máy, nếu không sẽ phải ước lượng và sai số tăng.
Theo số lượng sản phẩm đơn giản nhất nhưng dễ sai nhất, vì nó giả định mọi sản phẩm tốn chi phí chung như nhau. Một chiếc bánh lớn và một chiếc bánh nhỏ không tốn điện lò như nhau.
Có một quy tắc kế toán cần nhớ khi chọn cách phân bổ: chi phí sản xuất chung cố định phải phân bổ theo công suất bình thường của máy móc, không theo sản lượng thực tế của kỳ. Nếu kỳ này xưởng chỉ chạy 60% công suất, phần chi phí cố định ứng với 40% công suất nhàn rỗi không được đẩy vào giá thành sản phẩm, mà ghi vào giá vốn hàng bán trong kỳ (Nguồn: Thông tư 99/2025/TT-BTC). Làm đúng quy tắc này giúp giá thành đơn vị không bị thổi lên trong tháng ế hàng, và giúp bạn thấy rõ khoản lỗ do chạy dưới công suất thay vì giấu nó vào giá thành.
Cách làm thực tế trong Excel: thêm một dòng ở bảng 5 ghi Cong_suat_binh_thuong theo đơn vị sản phẩm mỗi tháng. Khi sản lượng thực tế thấp hơn con số đó, công thức phân bổ chỉ lấy phần theo công suất bình thường; phần chênh còn lại để ở một cột riêng tên CP_chung_khong_phan_bo, và cột này được đọc như một khoản làm giảm lãi trong kỳ. Đừng để nó lẫn vào giá thành.
Tính giá thành theo lô và theo đơn đặt hàng
Có hai cách tính và chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau.
Tính theo kỳ là cách phổ biến: gom toàn bộ chi phí của tháng, chia cho tổng sản lượng của tháng. Cách này nhanh, phù hợp khi sản phẩm làm ra liên tục và bán dần. Nhược điểm là nếu trong tháng có hai lô với chi phí khác nhau, giá thành bình quân sẽ che mất lô nào đang lỗ.
Tính theo lô hoặc theo đơn đặt hàng gắn chi phí với từng đợt sản xuất. Mỗi lô có mã riêng, mọi phiếu xuất vật tư và mọi giờ công đều ghi mã lô. Cuối lô, cộng chi phí của đúng lô đó rồi chia cho số lượng đạt chuẩn của lô. Cách này cho con số sát thực tế hơn, đổi lại đòi hỏi người ghi phiếu phải ghi đúng mã lô ở mọi dòng.
Với xưởng nhỏ, cách dung hoà thường dùng là tính theo kỳ cho báo cáo tháng, và tính theo lô cho những đơn hàng lớn hoặc đơn có yêu cầu riêng về vật tư. Trong file, điều này chỉ cần thêm cột Lo_san_xuat vào bảng 3 và bảng 4, rồi lọc theo cột đó khi cần.
Có một chi tiết dễ bỏ qua: chi phí của lô chưa hoàn thành không được tính vào giá thành của kỳ. Nếu lô mới làm được 70%, phần chi phí đã bỏ ra nằm ở tài khoản chi phí sản xuất kinh doanh dở dang, chờ kỳ sau. Bỏ qua bước này thì giá thành kỳ này bị đội lên, và kỳ sau lại thấp bất thường. Phần đối chiếu đơn hàng với chi phí giao hàng đã có trong bài quản lý đơn hàng bằng Excel, nên ở đây chỉ cần nối mã đơn với mã lô.
Ba chỗ dễ sai khiến giá thành lệch khỏi thực tế
Chỗ thứ nhất: quên phần bảo hiểm người sử dụng lao động đóng. Một người có lương 7 triệu đồng mỗi tháng, chủ phải bỏ thêm khoảng 1,5 triệu đồng tiền bảo hiểm. Nhân với số người và số tháng, khoản này không nhỏ. File nào chỉ cộng lương thực trả sẽ cho ra giá thành thấp hơn thực tế đúng bằng phần đó. Cách chặn: cột He_so_bh ở bảng 4, và một dòng kiểm tra ở bảng 6 so tổng nhân công tính được với tổng chi lương thực tế trong kỳ.
Chỗ thứ hai: bỏ sót hao hụt và phế liệu. Một xưởng bánh mua 100 kg bột, làm ra số bánh tương ứng với 96 kg, phần còn lại là hao hụt và bột rơi vãi. Nếu định mức ghi 100 kg cho lô đó và chi phí chia cho số bánh đạt chuẩn, giá thành mỗi chiếc đã ngầm chứa phần hao hụt. Nhưng nếu định mức ghi 96 kg và phần hao hụt bị bỏ ra ngoài, bạn đang bán giá thấp hơn chi phí thật. Cách chặn: cột Ty_le_hao_hut ở bảng 2, và một báo cáo nhỏ so lượng xuất thực tế với lượng định mức đã nhân hệ số hao hụt.
Chỗ thứ ba: phân bổ chi phí chung theo sản lượng thực tế. Tháng cao điểm sản xuất gấp đôi, chi phí cố định chia cho nhiều sản phẩm hơn nên giá thành đơn vị đẹp hơn thực tế. Tháng thấp điểm thì ngược lại: mỗi sản phẩm gánh phần chi phí cố định của cả xưởng đang chạy dưới công suất, nên giá thành bị đẩy lên cao hơn chi phí thật. Dùng con số của tháng cao điểm để định giá bán cho cả năm thì bạn bán dưới chi phí trong những tháng ế. Cách chặn: tách chi phí cố định và biến đổi ngay ở bảng 5, và phân bổ phần cố định theo công suất bình thường như đã nói ở trên.
Hai chỗ đầu làm giá thành thấp hơn thực tế. Chỗ thứ ba làm nó lệch theo cả hai chiều, và chiều nguy hiểm là chiều làm giá thành thấp đi trong tháng chạy cao điểm. Điểm chung của cả ba: chúng không tạo ra cảm giác bất thường để bạn đi kiểm tra, nên chỉ lộ ra khi tiền đã ra khỏi túi. Cùng cơ chế này, một khoản thất thoát nhỏ lặp lại mỗi tháng có thể ăn hết phần lãi gộp, như đã phân tích trong bài thất thoát dòng tiền do Excel.
Quy trình năm bước chốt giá thành cuối tháng
Bước 1, khoá sổ vật tư. Đảm bảo mọi phiếu nhập và phiếu xuất của tháng đã ghi đủ. Đối chiếu số dòng phiếu với số phiếu thực tế trong két hoặc trong phần mềm bán hàng. Thiếu một phiếu xuất là thiếu một khoản chi phí. Với xưởng có mua bán kèm hoá đơn, bước này nên chạy song song với việc rà quản lý hóa đơn, chứng từ bằng Excel để hai sổ không lệch nhau.
Bước 2, kiểm tồn. Tính tồn cuối kỳ bằng tồn đầu cộng nhập trừ xuất, rồi so với số kiểm kê thực tế. Chênh lệch nhỏ thì điều chỉnh và ghi lý do. Chênh lệch lớn thì dừng lại tìm nguyên nhân trước khi tính giá thành, vì mọi con số phía sau đều dựa trên số tồn này.
Bước 3, chốt đơn giá xuất. Chọn một phương pháp và giữ nguyên trong cả năm tài chính. Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 02 về hàng tồn kho liệt kê các phương pháp tính giá trị hàng tồn kho; ba phương pháp thường dùng là giá thực tế đích danh, bình quân gia quyền và nhập trước xuất trước (Nguồn: Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 02). Với xưởng nhỏ, bình quân gia quyền cuối kỳ là cách dễ làm nhất trong Excel vì chỉ cần một công thức chia. Điều cấm là đổi phương pháp giữa năm để làm đẹp số.
Bước 4, cộng chi phí và phân bổ. Chạy ba nhóm công thức ở bảng 6, nhập số lượng hoàn thành, và nhập số công suất bình thường của tháng. Kiểm tra riêng cột chi phí chung không phân bổ; nếu cột này lớn bất thường, xem lại sản lượng hoặc số công suất đã nhập.
Bước 5, so với giá bán và chốt. Tính lãi gộp đơn vị, so với giá bán bình quân, và so với tháng trước. Chênh lệch trên 10% thì phải giải thích được bằng một thay đổi cụ thể: giá vật tư, sản lượng, hay cơ cấu sản phẩm. Không giải thích được thì chưa chốt số.
Một ví dụ bằng số: xưởng bánh ba sản phẩm
Lấy một xưởng bánh nhỏ trong tháng 10 làm ví dụ. Xưởng làm ba sản phẩm: bánh trung thu, bánh mì và bánh quy. Số liệu dưới đây là số minh hoạ để thấy cách các bảng nối với nhau, không phải số của một cơ sở cụ thể nào.
📊 Bảng: Ví dụ giá thành ba sản phẩm của xưởng bánh trong tháng 10
| Khoản | Bánh trung thu | Bánh mì | Bánh quy |
|---|---|---|---|
| Số lượng hoàn thành | 1.000 | 6.000 | 2.000 |
| Chi phí vật tư trực tiếp | 42.000.000 | 24.000.000 | 16.000.000 |
| Chi phí nhân công trực tiếp | 12.000.000 | 18.000.000 | 6.000.000 |
| Chi phí chung được phân bổ | 8.000.000 | 12.000.000 | 4.000.000 |
| Tổng giá thành | 62.000.000 | 54.000.000 | 26.000.000 |
| Giá thành một đơn vị | 62.000 | 9.000 | 13.000 |
| Giá bán bình quân | 85.000 | 12.000 | 18.000 |
| Lãi gộp một đơn vị | 23.000 | 3.000 | 5.000 |
| Tỷ lệ lãi gộp | 27% | 25% | 28% |
Nhìn bảng này thấy ngay một điều mà bảng tổng doanh thu không cho thấy: bánh mì có tỷ lệ lãi gộp thấp nhất nhưng đóng góp số tiền lãi gộp lớn thứ hai, vì sản lượng lớn. Nếu chỉ nhìn tỷ lệ phần trăm, bạn dễ kết luận sai là nên bỏ bánh mì. Ngược lại, bánh trung thu có lãi gộp mỗi chiếc cao nhất nhưng sản lượng thấp và chỉ bán theo mùa, nên không thể dùng nó để gánh chi phí cố định cả năm.
Đây chính là giá trị thật của việc tính giá thành: nó biến một cuộc tranh luận cảm tính thành một bảng số để so. Nhưng bảng số chỉ đúng khi ba cột chi phí ở trên được lấy từ sổ thật, không phải từ ước lượng.
Dấu hiệu Excel đã tới hạn
Excel chịu được khá lâu. Giới hạn kỹ thuật của một sheet là 1.048.576 dòng và 16.384 cột (Nguồn: Microsoft Support), nên với xưởng nhỏ, số dòng hiếm khi là vấn đề. Vấn đề đến từ chỗ khác.
Một, có từ ba người trở lên cùng nhập vào một file. Khi đó bắt đầu có chuyện hai người mở cùng lúc, một người lưu sau và ghi đè. Không có cách nào trong Excel thường giải quyết triệt để chuyện này.
Hai, giá vật tư đổi liên tục mà bảng định mức đứng yên. Nếu mỗi tuần bạn phải sửa tay vài chục dòng đơn giá, sai số sẽ tích lại và không ai biết giá thành đang lệch bao nhiêu.
Ba, mỗi lô ra một giá thành khác nhau mà không giải thích được. Đây là dấu hiệu dữ liệu đầu vào không đủ sạch, hoặc cách phân bổ không ổn định. Sửa bằng cách làm rõ quy tắc trước khi nghĩ tới đổi công cụ.
Bốn, câu hỏi bạn cần trả lời không còn là con số tổng. Khi bạn bắt đầu hỏi "lô nào lỗ", "khách nào lãi", "công đoạn nào đang là nút thắt", thì một file tổng hợp theo tháng không trả lời được nữa. Lúc đó cần một chỗ lưu dữ liệu theo từng bản ghi và một màn hình lọc theo nhiều chiều.
Nếu ba trong bốn dấu hiệu trên đã xuất hiện, chi phí sửa sai và thời gian chờ số thường đã lớn hơn chi phí vận hành một công cụ. Mức phí vận hành một phần mềm web riêng cho xưởng nhỏ thường nằm trong khoảng một tới ba triệu đồng mỗi tháng, còn phần làm ban đầu tuỳ phạm vi. Nhưng đừng đổi chỉ vì file trông thủ công; đổi khi số liệu nói việc nhập tay đang làm mất tiền thật. Bài chi phí thực sự của việc dùng Excel để quản lý đi sâu vào cách đếm khoản chi phí ẩn này.
Một lựa chọn trung gian đáng cân nhắc: giữ Excel cho phần tính toán, nhưng tách phần nhập liệu sang một biểu mẫu dùng chung. Nhiều xưởng chuyển sang cách này trước khi nghĩ tới làm hệ thống riêng, và tiết kiệm được một năm sửa file. Cách đặt vấn đề này giống với hướng trong bài quản lý kho và đơn hàng cho SME.
Câu hỏi thường gặp
Giá thành và giá vốn khác nhau thế nào?
Giá thành là chi phí để làm ra sản phẩm, tính trên số lượng đã hoàn thành. Giá vốn là giá trị của phần sản phẩm đã bán trong kỳ. Nếu làm 1.000 sản phẩm, giá thành đơn vị 62.000 đồng, nhưng chỉ bán 600 thì giá vốn ghi nhận là 37,2 triệu đồng, phần còn lại nằm trong hàng tồn kho. Hai con số chỉ bằng nhau khi bán hết hàng sản xuất trong kỳ.
Có nhất thiết phải tách chi phí cố định và chi phí biến đổi không?
Có, nếu sản lượng của bạn thay đổi giữa các tháng. Khi sản lượng ổn định, tách hay không tách đều ra cùng một giá thành đơn vị. Nhưng khi sản lượng dao động trên 20%, cách phân bổ gộp sẽ làm giá thành đơn vị nhảy theo sản lượng, và bạn không phân biệt được đâu là chi phí thật, đâu là hệ quả của việc chạy dưới công suất.
Xưởng chỉ có một sản phẩm thì có cần sáu bảng không?
Không cần đủ sáu. Với một sản phẩm, có thể gộp bảng định mức vào bảng danh mục và bỏ cột phân bổ ở bảng 6, vì toàn bộ chi phí chung thuộc về sản phẩm duy nhất đó. Nhưng vẫn nên giữ bảng 3 và bảng 5 riêng, vì hai bảng này là nơi phát sinh phần lớn sai số.
Ghi giờ công thế nào cho không bị thất lạc?
Đặt một quy tắc tối thiểu: mỗi người ghi giờ vào cuối ca, không ghi vào cuối tuần. Ghi sáu cột: ngày, người, sản phẩm, công đoạn, số giờ, ghi chú. Cuối ngày, người phụ trách đối chiếu tổng giờ ghi được với số người đi làm thực tế. Thiếu giờ là dấu hiệu có người làm mà không ghi, và mọi chi phí nhân công sau đó đều thiếu.
Có nên tính giá thành theo từng đơn hàng khách đặt?
Nên, với đơn hàng có vật tư riêng hoặc yêu cầu riêng. Với đơn hàng lặp lại theo mẫu cũ, tính theo kỳ rồi tra giá thành bình quân sẽ nhanh hơn. Cách làm là thêm mã lô cho đơn đó và lọc theo mã lô khi tính; không cần lập file riêng.
Làm sao biết cách phân bổ chi phí chung của mình có hợp lý?
Có một phép thử đơn giản: tính giá thành theo hai tiêu thức khác nhau, ví dụ theo giờ công và theo giờ máy. Nếu hai kết quả chênh nhau dưới 5%, cách chọn không ảnh hưởng nhiều tới quyết định, giữ cách dễ làm. Nếu chênh trên 15%, tiêu thức đang dùng có thể đang che một sản phẩm lỗ, và cần xem lại.
Vật tư mua chung cho nhiều sản phẩm thì chia thế nào?
Chia theo lượng thực tế đã dùng nếu ghi được. Không ghi được thì chia theo định mức của từng sản phẩm, sau đó điều chỉnh theo tỷ lệ chênh lệch giữa lượng xuất thực tế và tổng định mức. Đừng chia đều theo số sản phẩm, vì sản phẩm nhỏ sẽ gánh chi phí của sản phẩm lớn.
Bao lâu phải cập nhật bảng định mức một lần?
Cập nhật khi có thay đổi thật: đổi nhà cung cấp, đổi kích cỡ sản phẩm, đổi công thức, hoặc đổi quy trình. Không cập nhật theo lịch cố định chỉ để đủ việc. Nhưng mỗi quý nên rà một lần, vì có những thay đổi nhỏ tích lại mà không ai ghi: hao hụt tăng dần, một công đoạn chậm đi, một loại vật tư bị thay thế.
Tóm lại
Tính giá thành bằng Excel không cần nhiều hàm, nhưng cần sáu bảng đúng và ba quy tắc rõ: tách chi phí cố định khỏi chi phí biến đổi, cộng đủ phần bảo hiểm của người sử dụng lao động, và ghi nhận hao hụt thay vì bỏ qua.
Điều đáng nhớ nhất: giá thành không phải con số để báo cáo, mà là con số để ra quyết định giá bán và quyết định giữ hay bỏ một sản phẩm. Một giá thành thấp hơn thực tế không làm bạn sai ở báo cáo, nó làm bạn sai ở quyết định. Và cái sai đó chỉ lộ ra khi tiền đã ra khỏi túi. Khi đã có giá thành đúng, bước tiếp theo thường là nối nó với sổ bán chịu để biết món nào bán được mà tiền chưa về, hướng đã bàn trong bài quản lý công nợ cho SME.
📥 Xưởng của bạn đang tính giá thành bằng Excel nhưng mỗi lần đổi giá vật tư lại phải sửa tay nhiều chỗ? Gửi mô tả ngắn về số sản phẩm, số loại vật tư và việc đang phải làm tay nhiều nhất, để được tư vấn hướng làm gọn nhất trước khi quyết định.
Gửi file phân tích miễn phí →Tác giả: Exceltoapp.vn